По речиси седум децении се шпекулира дека во Институтот Винча започнал проект за изработка на нуклеарна бомба, кој за малку ќе ги чинеше животите на пет српски научници.
Под превезот на најстрогата тајност на југословенските безбедносни служби на чело со Александар Лека Ранковиќ, речиси седум децении од јавноста се криеше дека среде Србија е направена атомска бомба. Ова е направено во Институтот „Винча“. Но, реализацијата на овој проект на тогашниот државен врв ја прекина нуклеарната несреќа што се случи во 1958 година.
Се претпоставува дека до тоа довел човечкиот фактор. Групата српски научници кои го конструираа реакторот беше озрачена со смртоносни дози на радијација. Предводени од пионерот на нуклеарната физика Драгослав Поповиќ, тие биле префрлени во клиниката Кири во Париз, каде што познатиот стручњак д-р Жорж Мате ја извршил првата трансплантација на коскена срцевина во историјата на медицината, која спасила одредени смртни случаи.
ТАЈНАТА НА ТИТО И ЛЕКА
Тајната скриена со децении е преточена во книгата „Случајот Винча“ на угледниот писател и кардиохирург, професор Горан Милашиновиќ, кој како најинтересен парадокс ја издвојува тајната под која се чувал овој настан во Југославија, која суверено владеела. од Јосип Броз Тито.
-Веројатно поранешна Југославија не сакаше да открие дека такво нешто се случило во нејзиниот најпрестижен институт, па го криеја настанот од јавноста. Дојдов до информација дека нашиот голем научник Павле Савиќ експлицитно се спротивставил на изработката на атомската бомба.
Ја искористив неговата документација и според неговите анализи, тој ги обвини оние што го водеа експериментот дека самите направиле грешка. Со состојбата што ја имавме, а имајќи го предвид неговото мислење, нормален е заветот на молчење што следеше во државната служба – објаснува Милашиновиќ, кој целиот настан го опиша во својот роман.
Милашиновиќ наведува дека, иако трансплантацијата на коскена срж која тогаш им била направена на нашите научници била првата трансплантација во историјата на медицината, таа сепак не останала евидентирана како таква.
– Во научна смисла, тоа беше неуспешна трансплантација и затоа не можеше да влезе во историјата како прва трансплантација на човечки органи. Но, иако имаше отфрлање, благодарение на трансплантацијата, за два месеци крвта и коскената срцевина на нашите пет млади научници закрепнаа и тие беа спасени, а фактот дека тој ја доби првата Нобелова награда три децении подоцна доволно зборува за тоа што тоа беше револуционерен настан, за трансплантација на органи, тој во својот говор рече дека Жорж Мате е првиот што се обидел да изврши трансплантација во Париз против атомистите од поранешна Југославија – вели писателот и кардиолог.
За Милашиновиќ, примарниот настан беше хуманоста на Французите, кои на нашите млади научници им ја дадоа коскената срцевина ризикувајќи ги нивните животи.
– Врз основа на само еден напис во весникот, повеќе од двесте Французи се пријавиле да бидат донатори. Како писател, секогаш ја имав таа информација на ум и се водев од прашањето дали некој што ќе го чита мојот роман „Случајот Винча“ ќе се запраша дали денес ќе може да го направи истото што го правеа – вели Милашиновиќ. Србија никогаш не го заборави д-р Жорж Матео, кој со својата хуманост спаси пет српски научници, според улицата во Белград што го носи неговото име.
Врз основа на книгата на Горан Милашиновиќ ќе биде создадена филмската приказна „Верижна реакција“, за која сценариото го напишаа Вук Ршумовиќ и Драган Бјелогрлиќ, кој е и режисер, а на филмот ќе го портретира Александар Лека Ранковиќ.
